نگاهی به رابطه نوآوری و تمدن سازی/ مثلث معنویت؛ عقلانیت؛ کارآمدی

  • یکشنبه, 26 ارديبهشت 1395 ساعت 18:00

ما به دنبال هدف مشترك همه انبیاء الهی و ایجاد تمدن الهی هستیم. در این تمدن هم معنویت و اخلاق و فضیلت به معنای عبودیت و بندگی خداوند متعال، هم عقلانیت کامل و هم كارآمدی عینی اجتماعی وجود دارد.
تركیب سه شاخصه فوق، «تعالی» است و جامعه الهی، جامعه‌ای دارای تعالی است که به سمت آن حركت می‌كند و در برابر «توسعه» و شاخصه‌های مربوط به آن قرار دارد. باید توجه کرد كه جامعه متعالی، از تركیب تجدد و تمدن جدید و نوپای غرب با آموزه‌های اسلامی به دست نمی‌آید، بلكه تعالی، هویتی مستقل دارد. نمی‌توان با اسلامی كردن تجدد و ایجاد مدرنیته اسلامی، به مفهوم رایج آن به تمدن الهی رسید. تمدن الهی كه مقصد آن تعالی انسان است بر بناهای استوار دیگری مبتنی است و باید کار خود را از زیربناهای خاص خود آغاز نماید.

خودباوری پیش از نوآوری

اگر بخواهیم به سمت تعالی حركت کرده و زمینه‌ساز تحقق تمدن الهی باشیم، باید جامعه جهانی را تحت تأثیر قرار دهیم و در این مسیر، گام‌های اساسی برداریم.
اولین گام در این راستا ایجاد خودباوری در امت اسلامی است. خودباوری، در مقابل مسیری است كه دشمنان برای منحل كردن تمدن دینی در تمدن مادی خود، پی گرفته‌اند و آن، «تحقیر»، «فریفتگی» و «انحلال» امت اسلامی در درون تمدن و امت مادی است. كاری كه دشمن در طول تاریخ انجام داده است و اختصاص به دوره معاصر هم ندارد، نفی خودباوری مسلمانان است. اساساً رنسانس که آغاز شكل‌گیری تمدن جدید و فراگیر غرب بود، ابتدا تحقیر سایر ملت‌ها و سپس ایجاد فریفتگی نسبت به غرب را دنبال کرد. هرگاه این دو گام برداشته شد؛ یعنی ملتی احساس حقارت کرد و ارزش‌های خود را در مقابل ارزش‌های بیگانه از دست داد و به‌جای محور دیدن ارزش‌های خویش، ارزش‌های دیگران در نگاه او جلوه نمود، به‌تدریج، هویت و كرامت آن ملت و امت از کف خواهد رفت. نقطه محوری این از دست رفتن كرامت و هویت، تحقیر ارزش‌هایی است كه جامعه دنبال می‌كند، به آن‌ها پایبند است و آن‌ها را جزو مقاصد عالی خود می‌داند. ملتی كه فریفته ارزش‌های دیگران می‌شود و پیشرفت و توسعه و كمال را در راه دیگران می‌بیند، به‌خودی‌خود در آن مسیر و در مقابل آن حركتی كه آن‌ها انجام داده‌اند منحل خواهد شد.
اگر ما بخواهیم در مقابل آن جامعه آرمانی ـ كه تمدن مادی پیشروی بشر قرار داده است ـ افقی جدید بگشاییم باید خودباور باشیم. ایجاد خودباوری، در مقابل تحقیر قرار دارد و نقطه آغاز حركت به سمت تعالی است. البته خودباوری به مفهوم اتكا به نفسانیات نیست، بلكه برعكس، خودباوری به معنی احساس هویت بر محور ارزش‌هاست. خودباوری؛ یعنی اینكه انسان و جامعه، ارزش‌های متعالی را كه ارزش‌های دینی و انسانی است ـ كه به آن احساس وابستگی می‌كند ـ مهم‌ترین ارزش‌ها بداند. انقلاب اسلامی یك جوشش مجدد بر محور حركت انبیای الهی است كه در آن هویت جامعه اسلامی از نو به او بازگردانده شده است. این در حالی است كه تلاش جامعه غرب، منحل كردن هویت و تحقیر امت اسلامی بوده تا مسلمان‌ها از مسلمان بودنشان احساس حقارت ‌كنند.

ضرورت و غایت نوآوری

گام دوم در مسیر تعالی، نوآوری است. حال كه هویت تمدن اسلامی احیاشده است اگر بخواهیم به سمت تعالی و مقاصد اسلامی حركت كرده و با تمدن غربی زاویه پیدا كنیم و دنباله‌رو نباشیم، باید حتماً نوآوری داشته باشیم. نمی‌توان با اتكای به دست‌آوردهای دیگران كه در مسیر اهداف و ارزش‌های دیگری طراحی‌شده است، برای احیای تمدن دینی مبتنی بر هویت اسلامی و ارزش‌های اسلامی تلاش كرد.
حال این‌که نوآوری در چه گستره‌ای باید اتفاق بیفتد، ‌تابع این است كه ما مقصد خود را چگونه تعریف می‌كنیم.

نوآوری در سه مقیاس

نوآوری می‌تواند در سه مقیاس باشد؛ یكی مقیاس جامعه جهانی، دوم، مقیاس بین‌المللی، سوم، مقیاس ملی. معنی تصرف در مقیاس جهانی این است كه می‌خواهیم معادلات حاكم بر جهان را به نفع ارزش‌های خود تغییر بدهیم و مفاهیم جدیدی را بر وحدت جامعه جهانی حاكم كنیم؛ ساختارهای كلان جامعه جهانی را بشكنیم و ساختارهای جدیدی را جایگزین كنیم. به تعبیر دیگر، می‌خواهیم جهت حاكم بر تحولات جهانی را تغییر و این جهت را به ساختارهای حاكم بر كل جهان تسری دهیم. اگر بخواهیم در حوزه فرهنگ صحبت كنیم، باید مفاهیم پایه جامعه جهانی را تغییر دهیم سپس ساختارهای مبتنی بر آن را در مقیاس وحدت جهانی دگرگون کنیم.
اگر دنبال آوردن تكنولوژی جدید، نظام فكری جدید، بینش جدید و نظام ارزشی مسلّط بر جامعه جهانی نیستیم، بلكه می‌خواهیم درون همین چارچوب‌ها، سهم تأثیر یك ملت را افزایش دهیم؛ روابط بین‌المللی و مناسبات قدرت را در جهت حاكم بر جامعه جهانی تغییر دهیم اما نمی‌خواهیم تغییر جهت ایجاد شود؛ این تغییر در مقیاس دوم یعنی مقیاس بین‌المللی خواهد بود.
اما گاهی می‌خواهیم در مقیاس ملی تصرف كنیم؛ یعنی نمی‌خواهیم وحدت كل جامعه جهانی و تعاریف حاكم بر مناسبات كل و همچنین سهم تأثیر خودمان را در موازنه تغییر دهیم، بلكه می‌خواهیم مبتنی بر همان تعاریف و مبتنی بر روابط مسلط بین‌الملل و در همان منزلتی كه در جامعه جهانی برای ما تعریف‌شده است، درون خود را متحول كنیم؛ به‌طوری‌که از فرآیندهای تحول جا نمانیم! در این صورت، ما معنی پیشرفت و توسعه را این‌گونه تعریف کرده‌ایم كه می‌خواهیم به‌عنوان یك قمر در منظومه قدرت جامعه جهانی حركت کنیم و از این كاروان عقب نیفتیم.

اما می‌خواهیم سهم تأثیر خود را تغییر دهیم و كل مناسبات جهانی را دگرگون سازیم؛ یعنی می‌خواهیم تمدن جدیدی را برجهان حاكم كنیم. دنبال تركیب‌سازی هم نیستم كه مدرنیته اسلامی درست كنیم، نمی‌خواهیم آموزه‌های اخلاقی و معنوی اسلام را با دستاوردهای غرب در حوزه تمدنی، تركیب‌سازی نمایم، بلكه معتقدیم تركیب‌سازی برای دوره گذار است و جهتی كه می‌خواهیم حاكم كنیم همان تعالی است و حق اصلی ملت‌ها را تعالی می‌دانیم. ما معتقدیم كه موعود انبیا این است كه جهت حاكم بر جامعه جهانی را به سمت قرب تغییر دهند و همه این مناسبات، به مناسبات قرب تبدیل ‌شود.

انحلال تدریجی تمدن غرب

درهرصورت، ما اكنون در لبه برخورد تمدنی هستیم و در این مقیاس نیاز به نوآوری داریم. ما، در حوزه سیاست، فرهنگ و اقتصاد به نوآوری نیاز داریم. در حوزه فرهنگ، هم در محصولات، هم در ساختارها و هم در مفاهیم باید نوآوری كنیم. این نوآوری، به معنی تعطیل تمدن غرب در فضای كنونی نیست، بلكه به معنی عبور از این تمدن و منحل كردن این تمدن در درون جهاز هاضمه خود است. ما از كود شیمیایی هم استفاده می‌كنیم، اما آن را در جهاز هاضمه یك موجود زنده‌ای به نام گیاه می‌ریزیم، سپس در الگوی غذای جهانی وارد می‌كنیم! ما تمدن غرب را حداكثر این‌گونه می‌بینیم. عنصر مثبت آن را باید از جهاز هاضمه تمدن اسلامی عبور داد تا قابل‌مصرف باشد. با زرق و برق دادن و اضافه كردن نکاتی به كتاب ماركس، اقتصاد اسلامی ساخته نمی‌شود! اقتصاد سرمایه‌داری با روایت‌های اسلامی كه در كنار آن قرار می‌دهیم اقتصاد اسلامی نمی‌شود! نظام پولی غرب با جا‌به‌جا كردن برخی امور، به‌نظام اقتصاد اسلامی مبدل نمی‌گردد! چرخش اعتبارات غربی و بانك مركزی و ترکیب آن با شركت‌های سهامی بر محوریت توسعه سرمایه‌داری با چهار یا پنج روایت و آیه قرآن، اسلامی نخواهد شد. پس ما باید آن‌ها را در درون جهاز هاضمه خود منحل كنیم.

نظر دادن

از پر شدن تمامی موارد الزامی ستاره‌دار (*) اطمینان حاصل کنید. کد HTML مجاز نیست.